منظور از سیستم های پولی چیست؟

در زمان‌های قدیم ابزارهای مختلفی برای انجام معاملات و مبادلات در میان مردم وجود داشت. قبل از پیدایش پول، مردم با مبادله کالا نیازهای روزانه خود را تامین می‌کردند. پس از مدتی کالاهای با ارزشی چون طلا و نقره برای مبادلات خود استفاده کردند و پس از پیدایش پول وارد فاز جدیدی از خرید و فروش شدند و همه تبادلات در چارچوب سیستم پولی اعتباری صورت گرفت. اما این که منظور از سیستم های پولی چیست؟ موضوعی است که در این مقاله به آن می‌پردازیم؛ تاریخچه سیستم پولی و تغییرات آن را توضیح می‌دهیم و با انواع این نظام در ایران و سایر نقاط جهان آشنا می‌شویم. با ما همراه باشید.

تعریف سیستم های پولی چیست؟

انواع مختلفی از سیستم‌های پولی وجود دارد که هر کدام در گذر زمان به وجود آمده‌اند اما به طور کلی سیستم‌های پولی به دو دسته تقسیم‌بندی می‌شوند؛ اول سیستم پولی کالایی و دوم سیستم پولی اعتباری. در زیرمجموعه این تقسیم ‌بندی، سیستم پولی کالایی، خود به سیستم پولی دوفلزی و سیستم پولی تک‌فلزی تقسیم می‌شود و سیستم پولی اعتباری نیز به سیستم پولی با پشتوانه کامل و سیستم پولی بدون پشتوانه بخش‌‌بندی می‌شود. در ادامه هر یک از این دو نظام پولی و زیرمجموعه‌های آن‌ها را بررسی خواهیم کرد.

سیستم پولی کالایی چیست؟

سیستم کالایی در دورانی استفاده می‌شد که مردم به جای پول از کالا استفاده می‌کردند. تاریخچه این نوع سیستم به روزگاران بسیار دور برمی‌گردد. مردم برای امرار معاش و بهره‌مندی از همه مایحتاج، کالاهای تولیدی خود را با یکدیگر مبادله می‌کردند. یعنی برای خرید یک کالا، کالای دیگری را پرداخت می‌کردند.

در آن زمان کالاهایی چون آهن، گندم، مس، برنج، نمک، ذرت و پوست حیوانات از دسته کالاهای رایج و پرطرفدار به شمار می‌رفت، دارایی‌هایی مانند طلا و نقره نیز بودند اما به دو دلیل چندان مورد استقبال واقع نمی‌شدند اول این که کالاها در اختیار همه قرار نداشتند و دوم داد و ستد با کالاهای دیگر راحت‌تر بود و افراد می‌توانستند بر سر قیمت زودتر به توافق برسند. پس از اندکی فلزات ارزشمند دیگری کشف شد و بشر توانست روش‌هایی را برای ذوب این فلزات و تبدیل آن‌ها به پول پیدا کند، در نتیجه سیستم پولی کالایی نیز رشد کرد.

به غیر از چند کالای اساسی که در بالا نام بردیم کالاهایی دیگری که در طول تاریخ در این سیستم به عنوان پول داد و ستد می‌شدند، عبارت‌ بودند از طلا، نقره، مس، آهن و محصولاتی مانند پوست حیوانات، نمک، تنباکو، کاغذ، برنج، شیره، ذرت و ابزار کشاورزی. علاوه بر این‌ها حیواناتی مانند اسب، گوسفند، شتر، خوک و… نیز مورد معامله و تبادل قرار می‌گرفتند.

1/ نظام پولی دو فلزی

همان‌طور که متوجه شده‌اید، سیستم نظام دو فلزی پر پایه دو فلز بنا شد و آن دو فلز محبوب طلا و نقره بود.  در نظام پولی دوفلزی یا bimetallism، دو فلز طلا و نقره معمولا به صورت هم‌زمان خرید و فروش می‌شدند. به این صورت که یک نسبت مبادله میان دو فلز مذکور وجود داشت و بنا بر این نسبت‌ها داد و ستد انجام می‌شد. به عنوان مثال نسبت رسمی نقره به طلا برابر ۱۵ به ۱ بود و به این معنی که هر 1 اونس طلا برابر با ۱۵ اونس نقره است. اما به مرور زمان همان‌طور که نسبت‌ها در حال تغییر بودند ارزش کالایی این دو فلز نیز  تغییر کرد و در نهایت به دلیل مشکلات فراوان در این سیستم این نوع نظام پولی منحل و از مبادلات حذف شد.

در کشورمان ایران نیز سیستم پولی دو فلزی در سال‌های ابتدایی نیمه قرن گذشته (۱۲۰۰ تا ۱۲۵۰ هجری) مرسوم بود. وجود ذخایر طلای بسیار زیاد در کشور این امکان را فراهم کرده‌ بود که مردم در آن سال‌ها با این فلز به مبادله مشغول باشند. تومان طلا که نام بخشی از این ذخایر طلا بود با یک لیر استرلینگ و ۵۰ عباسی نقره برابری می‌کرد. با وجودی که مسکوکات مختلف دیگری نیز در معاملات استفاده می‌شدند و هر کدام ارزش‌های متفاوتی داشتند اما تومان طلا بیشتر از بقیه مورد استفاده قرار می‌گرفت. در اواخر دهه ۱۲۵۰ کشورهای غربی و همچنین آمریکا به دلیل به وجود مشکلات در این سیستم پولی تصمیم گرفتند که نقره را حذف کنند. در نتیجه این اتفاق سیستم پولی تک‌فلزی به وجود آمد.

2/ نظام پولی تک‌ فلزی

در سیستم پولی تک فلزی که هم مانند سیستم‌های دیگر زیر مجموعه نظام کالایی است اساس معامله بر پایه طلا استوار بود. ویژگی اصلی سیستم پولی تک‌فلزی یا monometallism  امنیت آن است. یعنی کالای پایه در آن مطمئن است؛ به همین دلیل افراد جامعه این نظام را ایمن می‌دانستند. با وجود این اطمینان خاطر اما دوباره مشکلاتی در این سیستم به وجود آمد که به شرح آن می‌پردازیم.

 مشکلی که در این نوع سیستم پولی به وجود آمد برمی‌گردد به زمان‌هایی که کشورها با کسری بودجه مواجه می‌شدند. هنگام وقوع این رویداد و در پی کسری بودجه، میزان واردات کشورها در مقایسه صادرات آن‌ها افزایش پیدا می‌کرد و به همین نسبت مقدار زیادی طلا در جریان مبادلات از کشور خارج می‌شد. همان‌طور که می‌دانید کم شدن ذخایر طلای یک کشور بحران به حساب می‌آید اما راه‌ حل عبور از این بحران چه بود؟ برای پاسخ به این سوال باید روشی اتخاذ می‌شد که در آن قیمت کالاهای صادراتی کاهش و به تبع آن میزان صادرات افزایش پیدا می‌کرد. به این ترتیب و برای حل این گونه مشکلات بود که سیستم کالایی تک‌ فلزی نیز از رده خارج شد و نظام پولی شکل گرفت.

در ایران نیز هم‌زمان با حذف سیستم دوفلزی و روی آوردن به سیستم تک‌فلزی، مبادلات به این روش انجام می‌شد و ایران نیز مانند اروپا و آمریکا همین روش را در پیش گرفت اما سیستم تک‌فلزی نقره در ایران رواج بیشتری داشت. زیرا در برهه‌ای از زمان قیمت نقره کاهش پیدا کرد و در نتیجه قران نقره به عنوان جانشینی برای تومان طلا در نظر گرفته شد.

سیستم های پولی چگونه شکل گرفتند؟

تا به این جا خواندیم مبادلاتی که بر پایه سیستم‌های پولی دوفلزی (طلا و نقره) و تک فلزی (نقره) بود به خاطر وجود مشکلاتی به مرور زمان منسوخ و سیستم‌ پولی اعتباری جایگرین آن‌ها شد. با پیدایش سیستم های پولی، استانداردهایی مانند استاندارد طلا، شمش طلا و طلا-ارز به وجود آمدند. در استاندارد طلا، بر طبق اصول و قوانینی، طلا را به پول تبدیل می‌کردند. این روش کم‌کم سبب شد علاوه بر پول طلا، پول اعتباری هم به سکه طلا تبدیل شود.

در ادامه این روند دولت به جای آن‌ که پول اعتباری را به سکه طلا تبدیل کند به شمش طلا تبدیل ‌کرد و این کار باعث شد در کنار سکه طلا، استاندارد شمش طلا هم شکل گیرد. به این ترتیب و بر اساس این استاندارد افراد برای دریافت طلا کمتر مراجعه می‌کنند و بیشتر در پی استقبال از پول‌های اعتباری هستند.

در استاندارد طلا-ارز نیز روشی ارائه می‌شود که بر اساس آن می‌توان پول اعتباری را به ارز بدل کرد و پس از آن ارز به طلا تبدیل می‌شود. در ایران نظام پولی تا قبل از سال ۱۹۶۵ میلادی به همین منوال بود و پول ایران قابلیت تبدیل به دلار و از دلار به طلا را داشت.

سیستم پولی اعتباری چیست؟

در بالا گفتیم که با توجه به مشکلات در سیستم کالایی، کشورها تصمیم گرفتند که سیستم اعتباری را برای مبادلات خود انتخاب کنند اما سیستم پولی اعتباری چگونه شکل گرفت؟ باید گفت که در سیستم پولی کالایی، مشکلاتی در نگهداری و سپرده‌گذاری کالا وجود داشت که باعث شد دولت‌ها به دنبال راه حل جایگزین باشند. در سیستم‌های پولی کالایی دو فلزی و تک فلزی، نگهداری کالاهایی مانند طلا آن‌ هم در اندازه‌های زیاد، کار دشوار و پرریسکی بود.

برای نگهداری، طلا را در خزانه‌ها می‌گذاشتند و برای مردمی که مالک طلا بودند مدارکی صادر می‌کردند. این مدارک برای اثبات مالکیت بود و ارزش طلا در آن‌ها ثابت بود و نمی‌شد ارزش آن را تغییر داد. در این روش امنیت بالا و ریسک نگهداری طلا پایین بود. به مرور زمان، این مدارک یا همان اعتبارات طلا شکل پول به خود گرفتند تا در مبادلات از آن‌ها استفاده شود. به این ترتیب سیستم پولی اعتباری بنا شد تا در ادامه خود به دو سیستم پولی با پشتوانه کامل و سیستم پولی بدون پشتوانه تقسیم شود.

1/ نظام پولی با پشتوانه کامل

در نظام پولی با پشتوانه کامل، افراد در مقابل خرید کالا، رسید یا سندی مانند اسکناس یا به اصطلاح پول کاغذی را به فروشنده می‌دادند که برابر با میزان ارزش کالا بود. در این رسید ارزش کالایی مانند طلا نشان داده می‌شد که به ازای آن همان مقدار طلا در خزانه نگهداری می‌شد. با وجودی که این رسیدها قابل تبدیل بود اما موجب تغییر کالای پایه نمی‌شد.

2/ نظام پولی بدون پشتوانه

به مرور زمان نظام پولی با پشتوانه کامل به سیستم پولی بدون پشتوانه تبدیل شد یعنی هر فردی که در خزانه طلا داشت، دیگر برای خرید و فروش‌های خود به کالا نیاز نداشت. در این روش، صرافی‌هایی که وظیفه نگهداری از طلاها را بر عهده داشتند آن را به عنوان وام در اختیار مردم قرار می‌دادند و در مقابل سود می‌گرفتند.

سخن آخر

سیستم های پولی از ابتدای شکل‌گیری تا کنون تحولات زیادی را تجربه کرده‌اند. این سیستم‌ها در حقیقت چارچوبی برای انتقال ارزش هستند. برای انتقال این ارزش، در ابتدا افراد از کالا و سپس از فلزات گران‌بها مانند طلا و نقره استفاده کردند اما به مرور زمان، مشکلاتی پیش آمد که به تبع آن به جای این کالاها، از اعتبار آن‌ها استفاده شد و سیستم‌ پولی اعتباری شکل گرفت. سیستم پولی اعتباری به دو دسته با پشتوانه و بدون پشتوانه تقسیم‌بندی می‌شود که در حال حاضر سیستم پولی اعتباری بدون پشتوانه در سراسر دنیا مورد استفاده قرار گرفته است.